| Draaiwerk in uitvoering / Muziekwereld | Bjorn Schipper, 1-4-2004 |
Intellectuele eigendom op het werk van DJ's
Op 23 oktober jl. vond tijdens de eerste Dutch DJ Day (D3) in het kader van het Amsterdam Dance Event (ADE) een zeer interessante en principiële discussie plaats over de juridische status van het werk van DJ's[1]. Kernvraag daarbij was of een DJ ten aanzien van zijn DJ-set aanspraak kan maken op intellectuele eigendomsrechtelijke bescherming, in het bijzonder op basis van het auteursrecht en het naburige recht. De discussie tussen aan de ene kant artiesten - DJ’s en producers - en aan de andere kant afgevaardigden van Conamus en Buma Stemra, geeft aanleiding om in dit artikel nader in te gaan op de auteursrechtelijke en nabuurrechtelijke aspecten van de DJ-set.
DJ's en DJ-sets
Alvorens in te gaan op het juridische beschermingsregime, is het van belang om een goed begrip te krijgen van wat een DJ precies doet en wat een DJ-set nu precies inhoudt. In de eerste plaats is daar de DJ. Daaronder wordt verstaan de zogeheten club-DJ, en niet de DJ die dagelijks op de radio te beluisteren is en radioprogramma's aan elkaar praat. Deze club-DJ houdt zich voornamelijk bezig met het draaien van DJ-sets[2] op onder andere (dance) feesten en festivals. Het werk van deze DJ noemen we een DJ-set, dat wil zeggen een in een bepaalde creatieve volgorde aan elkaar ge(re)mixte serie van (bestaande) muziekwerken. Deze seriemix is te beschouwen als ware het een muzikaal schilderij, een muzikale vloedgolf waarop de dansvloer gretig meesurft. In technisch opzicht wordt een gemiddelde DJ-set van twee uur doorgaans opgebouwd uit ongeveer 40 muziekwerken, met een gemiddelde draaitijd van drie minuten. Het draaien of deejayen hangt nauw samen met een muzikaal oor of gevoel, platenkennis, een muzikaal geheugen en de omgang met de technische uitrusting[3].
Auteursrechtelijke bescherming
Ik begin de juridische analyse met het auteursrecht. Deze loot aan de stam van de intellectuele eigendom beschermt - kort gezegd - oorspronkelijke werken van letterkunde, wetenschap of kunst die een persoonlijk stempel van hun maker dragen[4]. Uit artikel 10 lid 1 sub 2-5 Auteurswet 1912 (Aw) volgt dat muziekwerken per definitie auteursrechtelijk beschermde werken zijn. Naar mijn mening kan de DJ-set in de eerste plaats op grond van artikel 5 jo. 10 lid 2 Aw voor auteursrechtelijke bescherming in aanmerking komen, en wel via het auteursrecht op verzamelingen. De DJ-set is immers een zelfstandige creatieve verzameling van op een bepaalde manier en in een bepaalde volgorde aan elkaar ge(re)mixte muziekwerken en remixen daarvan. Deze seriemix kent als zodanig iets origineels en eigens, en daarmee een zekere mate van oorspronkelijkheid. Het persoonlijk stempel van de DJ komt onder meer tot uitdrukking in de muzikale opbouw van de set, de keuze voor bepaalde muziekwerken, de draaistijl, de technische vaardigheden en mixkwaliteiten. De afzonderlijke onderliggende muziekwerken zijn als het ware de muzikale bouwstenen van de seriemix. In de tweede plaats kan de DJ-set auteursrechtelijke bescherming genieten op grond van artikel 13 jo. 10 lid 2 Aw. Met behulp van de technische uitrusting en door middel van mixtechniek- en kwaliteiten worden de in de DJ-set gedraaide muziekwerken doorgaans op dusdanig creatieve wijze muzikaal bewerkt, waardoor sprake is van ten opzichte van de onderliggende muziekwerken compleet nieuwe en oorspronkelijke muziekwerken die zelfstandig voor auteursrechtelijke bescherming in aanmerking kunnen komen. Het betreft de zogeheten ‘remixen’ van de in de DJ-set gedraaide muziekwerken, waarvan door toepassing van geluidseffecten het klankbeeld en de klankkleur(en) veranderd zijn. Denk aan muzikale bewerking zoals het 'over elkaar' draaien van meerdere muziekwerken, scratching, filtering, looping en sound-sampling.
Nabuurrechtelijke bescherming
Dan de nabuurrechtelijke bescherming, de goede buur van het auteursrecht. Het naburige recht beschermt onder meer (live) optredens van uitvoerende kunstenaars, zoals dansers en zangers. Naast auteursrechtelijke bescherming kan de DJ-set - het optreden van de DJ - óók voor nabuurrechtelijke bescherming in aanmerking komen, en wel krachtens het regime van de Wet op de Naburige Rechten (WNR). Het optreden van een dj is immers aan te merken als een ‘uitvoering’ in de zin van artikel 2 WNR, waardoor de dj als uitvoerend kunstenaar eveneens naburige rechtelijke bescherming toekomt. Zowel de door de dj gedraaide dj-set als daarin door hem of haar verwerkte onderliggende muziekwerken zijn ‘live’ muzikaal uitgevoerd en vertolkt, waardoor sprake is van naburige rechtelijke uitvoering van auteursrechtelijk beschermde werken.
[1] In het bijzonder tijdens de (mede) door mij georganiseerde workshop 'Draaikunst of verdraaide kunst? Juridische aspecten van de dance artiest'. [2] Ook wel 'gigs' genoemd.[3] Zie onder meer B. Brewster & F. Broughton, Last night a dj saved my life. The history of the disc jockey, Headline Book Publishing, Londen, 1999; F. Broughton & B. Brewster, How to DJ (properly), the art and science of playing records, Bantam Press, 2002; T. Frederikse & P. Benedictus, How to DJ, the insider's guide to success on the decks, Point-Blank, 2002.[4] Deze toverformule van 'oorspronkelijkheid en persoonlijk stempel van de maker' volgt uit een belangwekkend arrest van ons hoogste rechtscollege, de Hoge Raad (HR 4 januari 1991, 608, Van Dale/Romme).